Conrad Gessner
Historiae animalium liber III qui est de Avium natura - 1555
De Gallo Gallinaceo
transcribed by Fernando Civardi - translated by Elio Corti
The navigator's option display -> character -> medium is recommended
¶ Mercurio
gallum attribuit Fulgentius[1],
ob mercatorum videlicet vigilantiam, Gyraldus[2].
Gallinaceus Ἑρμοῦ
παρέδρος memoratur in Somnio Luciani. In arce
Eleorum Pallados galeae insidet gallus, ex pugnacis naturae argumento.
Sed, inquit Pausanias (in Eliacis[3],)
Minervae sacram arbitrari, (existimari posse,) quam ἐργάνην
vocant, possumus avem hanc, Caelius. forte quod ad erga, id est opera,
gallus excitet. ¶ Nocti deae (inquit Gyraldus) gallus sacrificabatur,
et nocturno tempore. Nocte deae {noctis} <Nocti> cristatus
caeditur ales, | Quod
tepidum vigili {provocat) <provocet> ore diem, Ovidius in Fastis
[4].
¶ Sacri sunt Soli, cui venienti assurgunt, quo cum eunt dormitum,
Textor. Soli et Lunae sacrum esse gallum, supra etiam scripsimus in
Symbolo Gallum nutrias, etc.[5]
Scribunt Laertius et Suidas gallum album non attingendum, inter symbola
esse: hoc est ἀλεκτρυόνος
μὴ ἅπτεσθαι
λευκοῦ: quod Iovi, inquit, sacer
est et Lunae, atque horarum nuncius et diei. Meminit et Plutarchus
quarto Symposiacon, sed causam non adfert, Gyraldus. Gallum album mensi
sacrum, utpote horarum nuncium credidit Pythagoras, (quare et abstinere
eo iussit, Laertius,) Gyraldus. ¶ Volucris Titania, pro gallinaceo,
apud Textorem. ¶ Ludovicus Romanus author est cacodaemonis sacerdotes
sanguine gallinacei, cultello argenteo iugulati, carbonibus ignitis
aspersi, ei sacrum peragere. |
¶
Fulgentius |
¶ Auguria.
Inter divinationum genera aliqui etiam alectryomantiam numerant,
Gyraldus. Praeposteros aut vespertinos gallorum cantus optimi eventus
multi notavere. Themistocli pridie quam Xerxem duceret, auditus gallorum
cantus, victoriae mox futurae praenuncium fecit: idque ideo, quod victus
nequaquam canit: victor vero obstrepit et murmurat. contra vero
gallinarum. nam diri aliquid imminere, aut futurum incommodum illarum
cantus designavit, Alexander ab Alex. Cecinere galli nocte tota qua
magnus Matthaeus vicecomes primum suscepit filium: unde Galleacio nomen
inditum, portento quodam magnae successionis, Volaterranus.
Gallinaceorum sunt tripudia solistima. hi magistratus nostros
quotidie regunt, domosque ipsis suas claudunt aut reserant. Hi fasces
Romanos impellunt aut retinent: iubent acies aut prohibent, victoriarum
omnium toto orbe partarum auspices. Hi maxime terrarum imperio imperant,
extis etiam fibrisque haud aliter quam op{t}imae victimae diis {gratae}
<grati>. Habent ostenta et praeposteri eorum vespertini<que>
cantus. Nanque totis noctibus canendo Boeotiis nobilem illam adversus
Lacedaemonios praesagivere victoriam, ita coniecta interpretatione,
quoniam victa ales illa non caneret, Plinius[6].
Puls potissimum dabatur pullis in auspiciis, quia ex ea necesse erat
aliquid decidere, quod tripudium faceret: id est terripuvium. puvire[7]
enim ferire est. Bonum enim augurium esse putabant, si pulli per quos
auspicabantur, comedissent: praesertim si eis edentibus aliquid ab ore
decidisset. Sin autem omnino non edissent, arbitrabantur periculum
imminere, Festus. Moris fuit Romanis ducibus pugnam inituris advocare
pullarium, ut offas gallis obijceret ad augurium captandum. si
vescerentur, ratum erat auspicium, cum aliquid ore excidisset,
terripudium dicebatur solistimum, mox tripudium dictum, quoniam scilicet
esca in solo cadebat, Grapaldus. Cum terripudio Flaminius auspicaretur,
pullarius diem praelii committendi differebat, M. Tullius lib. 1. de
Divinat.[8] |
¶
Omens. Some among the
various kinds of prophecies list also the alettriotellering,
Giraldi. Quite a lot of people have signaled as indicative of a very
good event the songs of the roosters out of time either at evening. For
Themistocles |
Non solum
augures Romani ad auspicia primum pararunt pullos, sed etiam patres
familiae rure, Varro[9].
Pullarius dicitur qui pullorum curam habet, et qui e pastu pullorum
captat auspicia, Ciceroni ad Plancum lib. 10.[10]
et Livio 8. ab Urbe[11].
Attulit in cavea pullos, is qui ex eo <ipso> nominatur pullarius,
Cicero 2. de Divinat.[12]
P. Claudius bello Punico primo cum praelium navale committere vellet,
auspiciaque more maiorum petiisset, et pullarius non exire pullos cavea
nunciasset, abiici eos in mare iussit, dicens: Quia esse nolunt, bibant,
Val. Maxim.[13] |
Not
only the Roman augurs have been the first ones in training the chickens
for omens, but also householders in country, Varro |
¶ Invenitur
in annalibus, in Ariminensi agro M. Lepido, Q. Catulo coss. in villa Galerii locutum
gallinaceum, semel quod equidem sciam, Plinius[14].
¶ Galenus alicubi in Commentario in primum Epidemiorum, insomnii de
cristis gallinaceorum meminit. |
¶
In the annals we find that in Rimini's region during the consulate of
Marcus Aemilius Lepidus |
¶ Proverbia.
Gallo albo abstineas, ἀλεκτρυόνος
μὴ ἅπτεσθαι
λευκοῦ: id est Candido gallo ne
manum admoliaris, quod mensi sacer sit, utpote horarum nuncius, Erasmus
in Chiliadibus inter Symbola Pythagorica[15].
Gallo albo abstinendum, id est saluti cuiusque purissime favendum, (mihi
haec interpretatio non satisfacit,) Plutarchus in Symbolis Pythag.
interprete Gyraldo. Pythagoram ferunt gallum album adeo amasse, ut si
quando videret, fratris germani loco salutaret, et apud se haberet,
Gyraldus. |
¶
Sayings. You have to
abstain from the white rooster, alektryónos mė hįptesthai leukoū:
that is, don't grab a white rooster because it is sacred to the month
since it is the herald of the hours, Erasmus from Rotterdam |
¶ Tolle
calcar, Αἶρε
πλῆκτρον
ἀμυντήριον.
id est Tolle calcar ultorium. extat adagium in Aristophanis Avibus, Αἶρε
πλῆκτρον εἰ
μάχῃ, Tolle calcar si pugnas. In eum dici
solitum, qui iam ultionem parat. Mutuo sumpta metaphora a gallis pugnam
inituris, quibus ferrei stimuli quidam alligari solent, quo se tueantur
inter certandum, Erasmus ex Suida et Scholiaste Aristophanis. Proverbia,
Galli cantus ante victoriam, et, Priusquam gallus iterum cecinerit,
memorata sunt supra in H. c.
Tollere cristas, (ut, Tollere cornua,) pro eo quod est animo
efferri. Iuvenalis[16],
Quid apertius? Et tamen illi |
Surgebant cristae. id est, Sibi placebat. Translatum ab avibus cristatis,
in quibus cristae erectiores alacritatis atque animorum indicia sunt:
nisi ad militum cristas referre malumus, quo sane hominum genere nihil
nec insolentius, nec stolidius. In hanc sententiam Aristophanes in Pace
dixit, detrahere cristas, ἥπερ ἡμῶν
τοὺς λόφους
ἀφεῖλε. Id est, quae nobis
cristas detraxit: videlicet reddita pace. Contra submittere fasces
dicuntur, qui de iure suo concedunt, ac legitimam potestatem ultro ad
privatam mediocritatem demittunt, etc. Erasmus. |
¶
Wear the spur, Aīre plźktron amyntėrion. That is, Wear the
avenger spur. In Birds of Aristophanes |
[1] Mythologiarum libri tres I, XVIII. Fabula Mercurii. - Si furtis praefuerunt dii, non erat opus criminibus iudicem, ex quo culpae habuerunt caelestem auctorem. Mercurium dicunt praeesse negotiis, virgam ferentem serpentibus nexam, pennatis quoque talaribus praeditum, hunc etiam internuntium furatrinumque deum. Quid sibi vero huius nominis atque imaginis significatio disserat, edicamus. Mercurium dici voluerunt quasi mercium-curum; omnis ergo negotiator dici potest Mercurius. - Quare pennas. - Pennata vero talaria, quod negotiantum pedes ubique pergendo [quasi] pennati sunt. - Quare virgam. - Virgam vero serpentibus nexam ob hoc adiciunt, quod mercatus det aliquando regnum ut sceptrum, det vulnus ut serpentum. - Quare galerem et gallum. - Galere enim coperto capite pingitur, quod omne negotium sit semper absconsum. Gallum quoque in eius ponunt tutelam, sive quod omnis negotiator semper invigilet seu quod ab eius cantu surgant ad peragenda negotia.
[2] Forse la referenza di
Gessner č corretta anche se in base alle mie limitate capacitą di
comprendonio č poco chiaro se Giraldi con attribuere stia
riferendosi a Virgilio e
Stazio
oppure a Fulgenzio e Stazio. Ecco il testo
di Giraldi tratto da Historiae Deorum Gentilium Syntagma IX: Sed
Fulgentius: Pennata, inquit, talaria habent, quod negotiantium pedes ubique
pergendo quasi pennati sunt. Pingitur praeterea cum galero alato, et cum
talaribus, et petaso in pedibus. caduceumque in manibus interdum fingitur,
nunc virgam, nunc falcatum gladium habens, id est Harpen, et (ut dixi)
marsupium plerunque attribuere. L. Apuleius de Asino aureo, Mercurium ita
libro decimo effingit. Puer, ait, luculentus, nudus, nisi quod ephebi
chlamyde sinistrum tegebat humerum, flauis crinibus onspicuus: inter comas
eius aureae pinnulae simul coniunctae prominebant, cum caduceo et virgula.
Vergilius plane et ipse in quarto Aeneidos ita effingit, Ille patris, inquit,
magni parere parabat | Imperio, et primum pedibus talaria nectit | Aurea,
quae sublimem alis, sive aequora supra | Seu terram rapido pariter cum
flamine portant. | Tum virgam capit, hac animas ille evocat Orco |
Pallentesque, alias subtristia tartara mittit. | Dat somnos, adimitque, et
lumina morte resignat: | Illa fretus agit ventos, et turbida tranat | Nubila.
His non dissimila Statius Papinius primo libro Thebaidos, sed uterque ab
Homero desumpsit. Huic deo porro gallum attribuere, quod literati et
negotiatores vigilare habent necesse, nec totam somno fas est consumere
noctem. Mercurii insuper statuis viatores solebant lapidum acervos
accumulare, ut singuli singulos adiicerent: id innuentes, ut ait Phurnutus,
vel ita deum honorare, re scilicet ea quae ad praesens sit in promptu et
obvia: vel quod ita viam videantur repurgare, ne ad lapides caeteri viatores
offendant: vel quod eo lapidum cumulo statua dei notior praetereuntibus
fieret. - Ma grazie
a Roberto Ricciardi possiamo affermare che attribuere č riferito a
Fulgenzio e Stazio. Infatti nel novembre
2006 Roberto Ricciardi č riuscito a reperire il Symbolorum Pythagorae
Interpretatio contenuto in Lilii Gregorii Gyraldi Operum quae extant omnium tomus secundus (Basileae per Th. Guarinum, mdlxxx)
e a pagina 483 la frase di Giraldi qui citata suona cosģ: Mercurio tamen
gallus attribuit Fulgentius, ob mercatorum videlicet vigilantiam.
[3] Periegesi della Grecia VI, Elide II, 26,3.
[4] Fasti I,455-456: Nocte deae Nocti cristatus caeditur ales, | quod tepidum vigili provocet ore diem. Anche a pagina 402 ricorre noctis invece di Nocti.
[5] A pagina 408: Hoc (inquit Lilius Gr. Gyraldus) ab aliquibus inter symbola repositum est. Sunt qui dimidiatum tantum efferant, Gallos enutrias. Nonnulli praeceptum hoc non symbolum faciunt, nec aliud quam gallum ipsum intelligunt.
[6] Naturalis historia X,48-49: Iam ex his quidam ad bella tantum et proelia adsidua nascuntur - quibus etiam patrias nobilitarunt, Rhodum aut Tanagram; secundus est honos habitus Melicis et Chalcidicis -, ut plane dignae aliti tantum honoris perhibeat Romana purpura. [49] Horum sunt tripudia solistima, hi magistratus nostros cotidie regunt domusque ipsis suas claudunt aut reserant. Hi fasces Romanos inpellunt aut retinent, iubent acies aut prohibent, victoriarum omnium toto orbe partarum auspices. Hi maxime terrarum imperio imperant, extis etiam fibrisque haut aliter quam opimae victimae diis grati. Habent ostenta et praeposteri eorum vespertinique cantus: namque totis noctibus canendo Boeotiis nobilem illam adversus Lacedaemonios praesagivere victoriam, ita coniecta interpretatione, quoniam victa ales illa non caneret.
[7] Ai
tempi di Festo Sesto Pompeo (II-III secolo dC) probabilmente terripavium
e pavire si erano trasformati in terripuvium e puvire,
come dimostra il suo De verborum
significatione.
[8] De divinatione I,35,77: Quid? Bello Punico secundo nonne C. Flaminius, consul iterum, neglexit signa rerum futurarum magna cum clade rei publicae? Qui exercitu lustrato cum Arretium versus castra movisset et contra Hannibalem legiones duceret, et ipse et equus eius ante signum Iovis Statoris sine causa repente concidit nec eam rem habuit religioni, obiecto signo, ut peritis videbatur, ne committeret proelium. Idem, cum tripudio auspicaretur, pullarius diem proelii committendi differebat. Tum Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea quidem pulli pascerentur, quid faciendum censeret. Cum ille quiescendum respondisset, Flaminius: "Praeclara vero auspicia, si esurientibus pullis res geri poterit, saturis nihil geretur!" Itaque signa convelli et se sequi iussit. Quo tempore cum signifer primi hastati signum non posset movere loco, nec quicquam proficeretur [?] plures cum accederent, Flaminius re nuntiata suo more neglexit. Itaque tribus iis horis concisus exercitus atque ipse interfectus est.
[9] Rerum rusticarum III,3,5: Earum rerum cultura instituta prima ea quae in villa habetur; non enim solum augures Romani ad auspicia primum pararunt pullos, sed etiam patres familiae rure.
[10] Ad Familiares X,12: Recitatis litteris oblata religio Cornuto est pullariorum admonitu, non satis diligenter eum auspiciis operam dedisse, idque a nostro collegio comprobatum est; itaque res dilata est in posterum.
[11] Ab urbe condita VIII,30: In Samnium incertis itum auspiciis est; cuius rei vitium non in belli eventum, quod prospere gestum est, sed in rabiem atque iras imperatorum vertit. namque Papirius dictator a pullario monitus cum ad auspicium repetendum Romam proficisceretur, magistro equitum denuntiavit ut sese loco teneret neu absente se cum hoste manum consereret. - IX,14: Agentibus divina humanaque, quae adsolent cum acie dimicandum est, consulibus Tarentini legati occursare responsum exspectantes; quibus Papirius ait: "auspicia secunda esse, Tarentini, pullarius nuntiat; litatum praeterea est egregie; auctoribus dis, ut videtis, ad rem gerendam proficiscimur". - X,40: Tertia vigilia noctis iam relatis litteris a collega Papirius silentio surgit et pullarium in auspicium mittit. Nullum erat genus hominum in castris intactum cupiditate pugnae; summi infimique aeque intenti erant; dux militum, miles ducis ardorem spectabat. Is ardor omnium etiam ad eos qui auspicio intererant pervenit; nam cum pulli non pascerentur, pullarius auspicium mentiri ausus tripudium solistimum consuli nuntiavit.
[12] De divinatione II,34: Tum ille: "Dicito, si pascentur." "Pascuntur". Quae aves? Aut ubi? Attulit, inquit, in cavea pullos is, qui ex eo ipso nominatur pullarius. Haec sunt igitur aves internuntiae Iovis! Quae pascantur necne, quid refert? Nihil ad auspicia; sed quia, cum pascuntur, necesse est aliquid ex ore cadere et terram pavire (terripavium primo, post terripudium dictum est; hoc quidem iam tripudium dicitur) - cum igitur offa cecidit ex ore pulli, tum auspicanti tripudium solistimum nuntiatur.
[13] Gessner non cita dall'opera originale di Valerio Massimo (Factorum et dictorum memorabilium libri novem) in cui il brano č assente, ma, seppure con piccolissime differenze, dall'Epitome Valerii Maximi di Giulio Paride: P. Claudius bello Punico primo, cum proelium navale committere vellet, auspiciaque more maiorum petisset, et pullarius non exire cavea pullos nuntiasset, abici eos in mare iussit, dicens 'quia esse nolunt, bibant!'. (J. Briscoe, Leipzig, Teubner 1998 - I 4,3, p. 34,41) § Lepisodio relativo a Publius Claudius č presente, per esempio, in Livio, Periocha XIX: Caecilius Metellus rebus adversus Poenos prospere gestis speciosum egit triumphum, XIII ducibus hostium et CXX elephantis in eo ductis. Claudius Pulcher cos. contra auspicia profectus - iussit mergi pullos, qui cibari nolebant - infeliciter adversus Carthaginienses classe pugnavit, et revocatus a senatu iussusque dictatorem dicere Claudium Gliciam dixit, sortis ultimae hominem, qui coactus abdicare se magistratu postea ludos praetextatus spectavit.
[14] Naturalis historia X,50: Invenitur in annalibus in agro Ariminensi M. Lepido Q. Catulo cos. in villa Galerii locutum gallinaceum, semel, quod equidem sciam.
[15] Nell'edizione degli Adagia di Erasmo del 1550 (Lugduni, apud Sebastianum Gryphium) questo proverbio č contenuto in Chiliadis I Centuria I e fa parte dei Pythagorae symbola.
[16] Satira IV,65-71: Tum Picens 'accipe' dixit | 'privatis maiora focis. Genialis agatur | iste dies. Propera stomachum laxare sagina | et tua servatum consume in saecula rhombum. | Ipse capi voluit.' Quid apertius? Et tamen illi | surgebant cristae. Nihil est quod credere de se | non possit cum laudatur dis aequa potestas.